Glasblazer Bernard Heesen: ‘Een glazen carillon is uniek in de wereld’

Opvallend tussen de parels van Vleuterweide. Tussen de bijzondere huizen,  voorzieningencluster, Romeinse wachttoren en het toekomstige centrum. Een  blik- en oorvanger in de cultuurcampus tussen school, bibliotheek en cultuurzaal: een dertig meter hoge glazen toren, die zal zingen en stralen in Vleuterweide. Uniek in Vleuterweide, Leidsche Rijn, eenvoudigweg uniek in de wereld. Een gesprek met de initiator, ontwerper en maker van de glazen toren en het glazen carillon: Bernard Heesen. 

‘Een schittering van glans, klank en kleur. Nog nooit vertoond in de wereld! Een glazen toren met alleen een metalen draagrooster, waarin vijftig zuiver gestemde klokken over vier octaven, honderdvijftig bijzondere klankklokken en tweeduizend eenvoudig geblazen vormen vol kleur worden opgehangen. Ik maak normaal ‘vrij’ glaswerk, af en toe een opdracht. Dit is dus mega…., mega……, mega……! Dit slaat nergens op!’

Niet met de paplepel
Glasblazer Bernard Heesen (48) is het glasblazen ‘niet met de paplepel ingegoten.’ Hij is wel opgegroeid in Asperen, niet ver van Leerdam. Daar maakte zijn vader ontwerpen voor de beroemde glasfabriek Leerdam. Andere mensen bliezen leven in zijn ontwerpen,  leven in glas. Bernard werkt in ‘De oude Horn’, een van de eerste stoomgemalen uit de  negentiende eeuw in Nederland, onderdeel van de nieuwe Hollandse waterlinie. ‘Mijn vader kocht dit gebouw, vestigde een glasblazerij, omdat hij niet tevreden was over de manier waarop zijn ontwerpen werden uitgevoerd. Zijn ontwerpen werden steeds verfijnder. Toen ontdekte hij hoe moeilijk glasblazen eigenlijk is! Nu ben ik blij met deze ruimte, maar aanvankelijk koos ik niet voor glas! Integendeel, ik deed bouwkunde in Delft.

Twintig jaar geleden ging de architect toch in het glas! Eenmaal gevangen was het ook goed raak. In 1986 werd een belangrijke internationale glastentoonstelling in Fort Acquoy georganiseerd. Ik begeleidde de glaskunstenaars uit allerlei landen, die hier hun werk maakten. Ik maak het liefst vrij werk. Het vindt zijn weg wel! Veel extra promotie of beursbezoek hoef ik niet te doen. Als kunstenaar kan ik mijn eigen ideeën in glas omzetten, veel kunstenaars moeten dat uitbesteden. Mijn positie is uniek. Ik laat me vooral inspireren door 19^e eeuwse gravures met bijzondere vormen. Ik hou van lelijke dingen!’ Zijn magazijn in het oude gemaal, naast de werkplaats is een wonderlijke sprookjestuin van vormen en kleuren, tussen strenge, hoge muren.

Druppel regen op glas
‘Idee! Een glazen toren met het geluid in glas erbij. Het idee kwam uit een druppel regen, die op glas valt: een mooi geluid! Het artistiek team van de cultuurcampus dacht aan een carillon in brons. Lukraak zei ik: “In de glazen toren? Dat moet ook in glas!” Sloeg nergens op! Mooi idee. Nooit gemaakt! Vijftig klokken, vier octaven, dat is niet te behappen! Maar het moet een sensatie zijn, de toren van verre, van dichtbij, maar vooral als je eronder staat en naar boven kijkt door de glazen vormen naar de blauwe hemel. Sensatie!

Een klok is een omgekeerde vaas, dat kun je blazen. De klokkengieterij Koninklijke Eysbouts uit Asten maakt carillons met de eeuwenoude kennis van muziekcarillons uit Nederland en Vlaanderen. In Italië en Tsjechië is de kunst van het glasblazen al eeuwenlang op een zeer hoog niveau. Maar een klok van glas blazen, die zeker 25 kilo weegt? De blazers daar waren beslist: “onmogelijk”!’

Klank uitproberen
Heesen pakte de klus op drie plaatsen aan. ‘Eysbouts pakte de berekening van de juiste stemming van de glazen klokken aan. Glas heeft een andere klank dan brons, maar de principes blijven gelijk. Ze klommen zelfs op het dak van het bedrijf om de klank uit te proberen! Verschillende soorten glas klinken gelijk, maar de ‘uitzingtijd’, de ‘nagalm’,  is verschillend van loodkristal, barium- en sodiumglas. Glas met tien procent lood geeft de mooiste uitzingtijd. Zo gingen we een techniek ontwikkelen om een kristallen carillon te maken!  

In Tsjechië ga ik experimenteren met gewoon glas, dat is vrij licht te hanteren. Hoe dik moet het glas van de klok zijn om precies de juiste toon te krijgen? Je werkt met diktes van 2,5 millimeter. Om de grootste klok van 25 kg te kunnen hanteren bij het blazen, heb je, door de lengte van de blaaspijp,  zeker drie of vier ervaren sterke krachten nodig. Dat ga ik in Tsjechië doen. Daar worden ook de tweeduizend eenvoudige glasvormen in allerlei kleuren geblazen.

In de kleine handglasblazerij van de glasfabriek in Leerdam ga ik, met hulp van het ontwerp op de laptop, de klokken ‘fijntunen’, door bijslijpen op de juiste stemming brengen!Een heftig probleem is het ophijsen van de toren, terwijl al het glas erin hangt. Voor de transparantie van de toren zou het goed zijn om het carillon op afstand radiografisch aan te sturen. Geen studiocabine en geen draden in de toren! De toren wordt geen zes, maar vier meter in doorsnee Ook voor de beiaardier is deze manier van spelen uniek, hij kan de klank op afstand horen! Maar geld hiervoor is er nog niet. ’

Heesen is blij, dat hij zijn glas niet als een oude alchimist uit zand, soda en kalk hoeft te maken. Philips levert hem de grondstof glas,  in de vorm van ‘grote konijnekeutels’, die in een oven op temperatuur klaar liggen. Heesen pakt zijn werk weer op, met twee assistentes, Debby Sihasale en Francine Vermeer,  wordt zeer geconcentreerd en snel een wonderlijke groene schaal met slakken op de rand en een veelkleurig vogeltje in het midden voorzichtig in elkaar gesmolten. Hard werken? ‘Lekker spelen’, lacht Bernard, terwijl hij en zijn assistentes het zweet van het hoofd wissen.