Zürich en Vinexperience: inspirerend voor stad en Leidsche Rijn.

Ook Zürich grijpt naar de hemel. Alsof de bomen nog steeds….. In Utrecht blazen ‘we’ de ‘Belle van Zuylen-toren’ af, een zeepbel bleek het, van 267 meter hoog. In Zürich overtreft de uniek vormgegeven, spiegelende Prime Tower de Domtoren met zijn 126 meter. Nu vrijwel kant en klaar in de vorm van een uit elke gezichtshoek veranderende waterdruppel, hangend aan de hemel. Maar, in alle nuchterheid, ook met uitschuivende en sluitende glazen gevelplaten, die de temperatuur binnen in de hand houden.. Utrecht heeft natuurlijk wel de ‘Twin’ RABO-toren, in de volksmond ‘de verrekijker’ genoemd. Net als de Prime Tower een baken van een zich ontwikkelend diensten- en kenniscentrum in een duizend jaar oude stad.

In Zürich……vergelijken, dat deed de groep deelnemers aan de Vinex-reis volop. Vanuit de eigen visie en maatschappelijke positie: Projectontwikkelaars, locale politici, bestuurders en ambtenaren, hollend gevolgd door Utrechts snelste TV-journalist, Marc van Rossum van RTV Utrecht.
Een drie maanden later volgde in Leidsche Rijn de Vinexperience, de locale evenknie van de internationale onderzoeksreis. Hoe pakt zo’n vergelijking uit? Wat heeft Leidsche Rijn, wat heeft de stadsgemeenschap van Utrecht aan deze boeiende trips?

Zürich laat zich ook goed vergelijken met de stad Utrecht. Duizend jaar oud, even groot, groeiende kenniseconomie, grote universiteit, grootse cultuur, weinig ruimte voor stedelijke uitbreiding, dus binnenstedelijk vernieuwen. Verschil is er ook: Levensonderhoudpeil en architectuur is van uniek Zwitserse makelij, een hoog ‘standaardniveau’ van inkomen en uitgaven.
Aanpak van ‘inpandige’ stedelijke vernieuwing vertoont opvallende verschillen met de Utrechtse planning. Juist daarin biedt het intensieve onderzoek van de ‘make-over’ van de beroemde Zwitserse industriegebieden, waaronder het gebied van de wereldbekende en ‘beruchte’ wapenindustrie van Oerlikon, een flinke leerschool voor Utrecht. Daarnaast bood het intensieve programma van bezoeken aan bouwprojecten, met architecten en praatjes met bewoners, voldoende stof voor intensieve gesprekken tussen de groepsdeelnemers.

Snoepreis of inspiratiebron?

Vier raadsleden ‘moesten’ hun gang naar Zürich verantwoorden. De media sprak van een ‘snoepreis’ op kosten van de burger. Wat voor ‘nut’ en inzicht leverde ‘die Reise’ op?
In ‘Zür West’ werd het industriegebied en ‘afvalput’ van de stad Zürich vanaf mid negentiger jaren uniek vernieuwd. Prime Tower, in zijn glans en vorm, is een spannende tegenpool van de oude, verlaten scheepsbouwhal, van de lege zuivel- en zeepfabrieken en van de hoge viaducten. Deze ‘kunstwerken’ werden niet afgebroken, maar met ‘überbauung’ ‘angefast’.
De fraaie scheepsbouwhal met zijn hoge stalenconstructie, scheepskraan en fraai gemetselde ramen bood huisvesting aan restaurant, jazzclub, operarepetitieruimtes en theater. Aan de kop van de hal een ‘in de oude gevel geschoven’ zwartstenen nieuw gebouw, waar turbines worden gecheckt. Er omheen andere industrie, onderwijs en wonen. Voor de vernieuwing in functies werd ‘Konzeptioneller Städtebau’ toegepast, door regels en wetten aan te passen, om de menging van wonen, werken en vrijetijdsbesteding in één wijk losjes sturend mogelijk te maken. Deze menging vraagt duurzame en goede ontwerpen. Daarbij was het ‘eindplaatje’ van Definitief Ontwerp, zoals in Utrecht, niet vastgesteld en de vormgeving niet gecontroleerd door een Welstandscommissie. Ontwerpen werden gekozen via een prijsvraag. Projecten werden geïnitieerd door bijvoorbeeld een stichting ‘für kinderreiche Familien’, waarbij gezinnen vanaf 3 kinderen een ruim appartement met een parkzijde konden huren. Kinderen de deur uit, dat moet je op zoek naar vervangende woonruimte.

Variatie in plattegrond

De raadsleden en bestuurders waren ook geïnspireerd door de variatie in de plattegronden van de flats. Het is bijzonder om in het appartement een ‘rondje’ door entree, gang en kamers te kunnen lopen, zodat het verschil in lichtval in het oog springt. Ook hier relativeerden de gesprekken met nuchtere bewoners de ‘pro und gegens’ van het leven in één van de duurste steden ter wereld.
Bij nieuwbouwprojecten bleek de parkeernorm laag en de parkeerplaatsen leeg, toe te schrijven aan uitstekend openbaar vervoer in de Zürich regio met een goed samenhangend stelsel van trein, tram en (trolley)bus, die gewoon om de 7 minuten gingen. Ook de groep Utrechters kon zijn programma in verschillende stadsdelen snel afwerken met deze verbindingen. Buiten de appartementen van Neu Oerlikon lagen de gemeenschappelijke parken, speelplekken en ‘recreatieaanleidingen’, die de Utrechtse bouwvoorhoede jaloers rond deed kijken.
De menging in functies sprak de raadsleden aan als ‘nuttig voor het Utrechtse’, samengaand met de soepelheid in ontwerp. Spannende huizenbouw op Lage Weide? Woningen op de Autoboulevard in Overvecht? Het nieuwe Dynamische Stedenbouw Plan van de gemeente Utrecht biedt wellicht de mogelijkheden, zoals die nu in de hoofden van betrokken raadsleden en bestuurders aan het ontwikkelen zijn.
De Vinexperiende toonde het gelijk aan van deze twee onderzoekstochten op het maaiveldniveau. Ook daar ondervonden raadsleden, bestuurders, ambtenaren en helaas weinig ontwikkelaars de schoonheid en de strubbelingen in het dagelijkse leven van de Vinexmens in Leidsche Rijn. Het is zinvol om inspirerende, intensieve programma’s te laten samengaan met lokale ‘experiences’, georganiseerd met betrokken bewoners als Vinexfraulein Marieke Dubbelman en ‘meister’ Wijkraad Xander Coolen. Verschillende wegen naar de inspiratie voor een levend en creatief gebouwd Leidsche Rijn. Met de crisis als kansgever.